Historia sztuki      

Tradycje malarstwa japońskiego są niezwykle ubogie i sięgają maksymalnie VII-VIII wieku. W tym czasie powstawały już malowidła o tematyce buddyjskiej i świeckiej, które pozostawały pod silnym wpływem chińskim. W kilka wieków później pojawił się typowo japoński styl ilustrowania zwojów z opowieściami. Długie zwoje, liczące po kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt metrów, pełniły role ksiąg. Czytający przewijał je stopniowo, aby widzieć fragment tekstu i odpowiadającą mu ilustrację. Najpiękniejsze zwoje tego typu pochodzą z XII wieku. Spisywano na nich buddyjskie sutry i dworskie powieści romansowe, z których najsłynniejszą jest „Opowieść o księciu Genji”. Ilustracje przedstawiają główne sceny z wykwintnego życia arystokracji, rozgrywające się w ogrodach i pałacowych pawilonach. Kolory są niezwykle delikatne i wyrafinowane, a nastrój poetycki. Wśród postaci zwracają uwagę damy o niezmiernie długich, czarnych włosach i sylwetkach zagubionych w niezliczonych warstwach barwnych kimon. Ówczesne elegantki nosiły bowiem nawet 12 szat, jedną na drugiej. Inny typ zwojów to satyryczne komiksy, w których pod postacią zwierząt przedstawiano i wyśmiewano cechy ludzkie.

Najbardziej znaną wizytówką Chin, która także wiąże się ze sztuką, jest oczywiście jedwab. Bardzo długo stanowił on monopol i pilnie strzeżoną tajemnicę wyrobu. Do dnia dzisiejszego zachowały się stare tkaniny z grobowców, a także wiele bogatych strojów z czasów ostatniej dynastii Qing. Lubowano się wtedy w sutych haftach, a szaty dworzan i urzędników miały ściśle określone kolory i wzory przypisane do miejsca w hierarchii. Mandaryni nosili smocze szaty, czyli długie i haftowane w smoki, a także odpowiednie do rangi dodatki. Stroje zamożnych kobiet były zdobione wzorami kwiatowymi, ptakami, motylami i innym wiążącymi się z fauną lub florą. Chinki ubierały się w luźne kaftany, szerokie spodnie lub spódnice, a uzupełnienie tego stroju stanowiły misterne szpilki do włosów zdobione błękitnymi, lśniącymi piórami zimorodka. Technologia wytwarzania jedwabiu naprawdę bardzo długo pozostawała tajemnicą i znali ją jedynie Chińczycy. Ten delikatny i zwiewny materiał wykorzystywali także artyści. W ten sposób tworzony nieznany w Europie rodzaj sztuki, czyli malarstwo na jedwabiu. Jedwabne szaty były zdobione bardzo misternym haftem.

Chińskie rzemiosło artystyczne to temat przebogaty, warto więc choćby krótko wspomnieć o najważniejszych jego dziedzinach. Należy do nich obróbka jadeitu (zwanego też nefrytem). Ten ozdobny kamień występujący w różnych odmianach i barwach był w Chinach od niepamiętnych czasów najcenniejszym klejnotem. Wierzono w jego magiczne, a nawet mistyczne właściwości. W starożytności wykonywano z jadeitu przedmioty o charakterze obrzędowym. Później służył także jako surowiec do wyrobu dekoracyjnych naczyń, figurek i biżuterii. Zdarzały się także wielkie bryły nefrytu. Jedna posłużyła do wytworzenia olbrzymiej misy rzeźbionej w smoki. Misa ta znajduje się w pałacu cesarskim w Pekinie. Specyficznym chińskim tworzywem jest laka, czyli rodzaj żywicy, który schnąc nabiera czarnej barwy. Chińczycy dodawali do niej barwnik cynobrowy nadając jej jasnoczerwony świetlisty kolor. Laka wyróżnia się niezwykłą trwałością. Pokryte nią przedmioty wydobywano z grobowców mających kilka tysięcy lat. Laką zdobiono meble i przedmioty codziennego użytku. Można ją malować, inkrustować, a także rzeźbić w niej.

W okresie panowania dynastii Yuan wynaleziono sposób malowania porcelany przed nałożeniem szkliwa. Używano do tego barwnika kobaltowego, który po wypaleniu przybiera kolor intensywnie błękitny na białym tle. Technika ta na dobre rozwinęła się w epoce Ming, gdyż wtedy to porcelanę zaczęto sprowadzać do Europy. Rozpoczął się handel porcelaną na wielką skalę i do dziś jeszcze można odnaleźć na dnie morskim statki wyładowane porcelaną, które zatonęły. Chińczycy dość szybko zorientowali się, że biali ludzie mają odmienny gust i chętnie kupują przedmioty, które w Chinach uchodzą za raczej przeciętne i sprzedawano naczynia drugiego gatunku. Zaczęto produkować specjalną porcelanę eksportową zdobioną według wzorów europejskich. Obok tradycyjnych kwiatów, smoków, symboli buddyjskich i taoistycznych pojawiły się sceny chrześcijańskie i z mitologii antycznej, przedstawienia Europejczyków, a także herby. Najzamożniejsi mogli bowiem pozwolić sobie na zamówienie w Chinach specjalnego herbowego serwisu. Ślady tego handlu można odnaleźć na starych obrazach, zwłaszcza holenderskich martwych naturach, na których często pojawiają się biało-błękitne misy i wazy.

Wykopaliska archeologiczne XX wieku wydobyły na światło dzienne chińskie naczynia gliniane pochodzące z epok prehistorycznych. Prawdziwa historia porcelany zaczyna się jednak o wiele później, przy czym trzeba pamiętać, że Chińczycy uważają rozróżnienie między kamionką a porcelaną za nieistotne. Według nich ważniejsza od białości i przejrzystości naczynia jest jego dźwięczność i twardość. Takie dźwięczne wazy wypalano w Chinach już przed naszą erą, choć wymagało to budowy pieców zapewniających temperaturę powyżej 1000 stopni Celsjusza. W Tang robiono naczynia o skomplikowanych kształtach, na przykład dzbany zdobione głowami smoków czy misy w kształcie kielicha lotosu. Wtedy również wynaleziono właściwą porcelanę, czyli cienką i białą. Niestety kolejna epoka pozostawiła ten wynalazek niejako na uboczu, gdyż największy rozkwit przeżywała wtedy kamionka, z której wyrabiano naczynia grube, ale pięknie dźwięczące przy uderzeniu, jednobarwne o bardzo subtelnych kolorach. Prawdziwi koneserzy chińscy zawsze, nawet wiele wieków później, najwyżej ocenili szkliwo zielone o różnych odcieniach, od oliwkowego po niemal błękitny, często pokryte siecią specjalnie wykonywanych spękań, czyli tak zwaną krakelurą.

Tradycyjne domostwo chińskie składało się z różnych budynków wzniesionych w obrębie otoczonego murem terenu. Ten rodzaj zabudowy preferowany był zarówno na wsi jak i w rezydencjach miejskich, stosowano go także w siedzibach cesarskich. Pałac chiński nie jest bowiem jedną budowlą, ale zespołem różnych pawilonów otoczonych wspólnym murem i często rozplanowanych wzdłuż głównej osi. Są wśród nich również świątynie i pawilony ogrodowe otwarte na wszystkie strony, które służyły jedynie do wypoczynku oraz podziwiania natury. Ogrody, kształtowane w taki sposób, aby naśladowały prawdziwy pejzaż stanowiły nieodłączną część chińskiej rezydencji. Architektura świątyń nie różni się zbytnio od budynków świeckich, ale szczególnym typem budownictwa sakralnego są pagody, które bardzo mocno kojarzą się z chińskim krajobrazem. Te wieże o wielu kondygnacjach i dachach, wznoszone z drewna, cegły, a nawet kamienia wywodzą się z indyjskich stup, czyli budowli służących do przechowywania relikwii buddyjskich. Nie zawsze pełnią one funkcję relikwiarza. Czasami pagoda jest monumentem wznoszonym ku czci Buddy, budowlą pamiątkową i symboliczną.

Z architekturą chińską kojarzą się przede wszystkim o wygiętych do góry narożach. Tymczasem ten typ dachu nie jest wynalazkiem chińskim. Przywędrował z Azji Południowo-Wschodniej za czasów dynastii Song. Pierwotnie chińskie domy miały dachy o prostych krawędziach, ale nowy styl przyjął się niezwykle szybko i powszechnie. Budowle chińskie wznoszono zazwyczaj z cegły lub drewna, toteż z najdawniejszych epok nie zachowało się ich za wiele. Jednak już w epoce Song i Tang ukształtowały się podstawowe cechy tej architektury, dzięki którym bardzo łatwo je rozpoznać. Typowy budynek chiński cechuje symetria, nierzadko także wysunięty przed fasadę rząd kolumn, zwłaszcza w budowlach okazalszych jak świątynie czy pałace. Często spotykanym elementem jest też ażurowa ścianka przesłaniająca główne wejście. Ma ona zagradzać drogę do domu złym duchom, które poruszają się tylko po linii prostej i nie potrafią ominąć przeszkody. Dachy mogą się piętrzyć w kilku kondygnacjach i wspierać na ozdobnych zakończeniach belek. Są kryte dachówką, a na narożach i kalenicach umieszcza się ceramiczne smoki lub inne stwory. Charakterystyczną cechą architektury chińskiej jest również jej niesamowita barwność.

W III-IV wieku już naszej ery w Chinach bardzo rozpowszechnił się buddyzm, a pod jego wpływem rzeźba przedstawiająca postacie mitologiczne. Początkowo sztuka ta znajdowała się pod silnym wpływem indyjskim co widać w pozach, szatach czy rysach twarzy posągów. Z czasem artyści chińscy wypracowali własny styl i kanony. Do najczęściej przedstawianych postaci należy oczywiście sam Budda Siakjamuni, czyli historyczny założyciel religii, w różnych momentach swojego życia. Przedstawiani byli również inni buddowie, którzy żyli w przeszłości i pojawią się w przyszłości. W świątyniach buddyjskich można też zobaczyć posągi bodhisattwów, czyli istot oświeconych, które poświęciły się dziełu zbawienia świata, arhantów – świętych, często pustelników, a także mitycznych strażników oraz lwów strzegących wejścia. Sławne są zwłaszcza wczesne świątynie kute w skałach i wypełnione rzeźbami, na przykład w Longmen z VI wieku. W bardzo wczesnym okresie rozprzestrzeniania się buddyzmu w Chinach kuto w skałach olbrzymie posągi Buddy. Wiele z nich znajduje się w starych osadach Jedwabnego Szlaku.

W sztuce chińskiej rzeźba wydaje się ustępować malarstwu. Miała ona jednak swoje okresy świetności, przede wszystkim w czasach starożytnych. Pomiędzy XII a III wiekiem przed naszą erą powstawały bowiem wspaniałe rzeźby z brązu przedstawiające zwierzęta. Ich przeznaczenie do dziś nie jest dokładnie znane, ale niewątpliwie wiązało się z obrzędami religijnymi. Sławna grobowa armia pierwszego cesarza dynastii Qin pochodzi z III wieku przed naszą erą. W jej skład wchodzą wojownicy z terakoty, wozy zaprzężone w konie wykonane z brązu. W sumie jest to prawie 7 tysięcy figur naturalnej wielkości lub nawet większych. Nie jest to jednak jedyna taka armia. Odnaleziono bowiem dość podobną, która liczyła około 3 tysięcy figurek, ale pochodziła z nieco późniejszego okresu. Te bardzo imponujące armie miały zmarłemu władcy zastąpić żywych wojowników. Po pewnym czasie jednak, rzeźby umieszczane w grobach stawały się coraz mniejsze, ale z kolei dużo bardziej urozmaicone. Ich największy rozkwit nastąpił w epoce Tang kiedy to wykonywano jest z ceramiki pokrywanej kolorowym szkliwem. Oprócz przybocznej straży i wozów zmarłym dostojników towarzyszyły gliniane damy dworu, służba, tancerki oraz modele domów i przedmiotów.

Bardzo stary i popularny temat chińskich pejzaży dotyczy kwiatów i ptactwa. Oprócz kwiatów na obrazach pojawiały się także inne rośliny, a obok ptaków również owady, ryby i niewielkie zwierzątka (np. wiewiórki). W odróżnieniu od rozległych pejzaży tu przyrodę przedstawia się w małym wycinku, jakby w zbliżeniu, na przykład jedną kwitnącą gałąź i siedzącego na niej ptaka. W chińskim świecie wyobraźni różne rośliny i zwierzęta łączą się z abstrakcyjnymi pojęciami, niekiedy na zasadzie analogii, a niekiedy tylko podobnie brzmiącej nazwy. I tak na przykład zestawienie trzech owoców: brzoskwini, granatu i cytrusa, zwanego ręką Buddy, symbolizuje odpowiednio: długowieczność, liczne potomstwo i bogactwo. Te dary losu były najbardziej cenione przez Chińczyków. Aluzją do długiego życia są też żuraw, sosna, jeleń oraz żółw. Piwonia oznacza urodę i bogactwo, a bambus wytrwałość i szlachetność. Bardzo popularne są też obrazy przypisane do pór roku. Piwonie i narcyzy wiążą się z wiosną, lotosy z latem, chryzantemy z jesienią, a tak zwani trzej przyjaciele, czyli sosna, bambus i śliwa, stanowią symboliczny obraz zimy. Wymienione tu rośliny należą do najpopularniejszych w sztuce chińskiej.